Qubadlının strateji mövqeyi və tarixi əhəmiyyəti
Azərbaycanın cənub-qərbində, Qarabağ yaylasının cənub-şərqində yerləşən Qubadlı rayonu əlverişli coğrafi mövqeyi, zəngin təbii ehtiyatları, münbit torpaqları və tarixi-mədəni irsi ilə ölkəmizin mühüm bölgələrindən biridir. Əsasən dağlıq relyefə malik olan rayon Həkəri və Bərgüşad çaylarının hövzəsində yerləşir. Bu coğrafi xüsusiyyətlər Qubadlının həm kənd təsərrüfatı, həm də hərbi-strateji baxımdan əhəmiyyətini şərtləndirir.
Qubadlının coğrafi mövqeyi onun tarixən bölgənin iqtisadi və kommunikasiya əlaqələrində mühüm rol oynamasına imkan yaradıb. Rayonun dağlıq əraziləri, yüksəklikləri və çay vadiləri təbii müdafiə imkanları formalaşdırmaqla yanaşı, hərbi əməliyyatların gedişinə də ciddi təsir göstərən amillər sırasındadır. Məhz bu xüsusiyyətlər sonrakı dövrdə Qubadlının işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüşlərdə özünü aydın şəkildə büruzə verib.
Rayonun iqtisadi potensialının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edib. İşğala qədər burada taxılçılıq, üzümçülük, tütünçülük və bostançılıq inkişaf etmişdi. Zəngin torpaq örtüyü və su ehtiyatları əhalinin məşğulluğunda, ərzaq təminatında və yerli iqtisadiyyatın formalaşmasında mühüm rol oynayırdı. Bununla yanaşı, Qubadlı tarixi-mədəni və dini abidələri ilə də seçilirdi. Beləliklə, rayonun əhəmiyyəti yalnız coğrafi mövqeyi və iqtisadi imkanları ilə məhdudlaşmır, həm də Azərbaycanın milli-mədəni irsinin mühüm bir hissəsini özündə birləşdirirdi.

İşğalın nəticələri və tarixi ədalət məsələsi…
Qubadlı rayonunun Ermənistan tərəfindən işğalı Azərbaycanın müasir tarixində ağır nəticələr doğuran hadisələrdən biri olub. 1988-ci ildən etibarən bölgədə gərginliyin artması, əhaliyə qarşı hücumlar və təhlükəsizlik şəraitinin pisləşməsi rayonun sosial həyatına ciddi təsir göstərib. 1993-cü il avqustun 31-də Qubadlı rayonunun Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı isə bölgənin inkişafında uzunmüddətli fasiləyə səbəb olub.
İşğal nəticəsində yerli əhali doğma torpaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qalıb, insanların ənənəvi həyat tərzi pozulub, iqtisadi fəaliyyət zəifləyib və rayonun sosial infrastrukturu ciddi zərər görüb. Yaşayış məntəqələrinin dağıdılması, təsərrüfat əlaqələrinin qırılması və mədəni irsin zərər görməsi işğalın humanitar və iqtisadi nəticələrini daha da ağırlaşdırıb.
İşğal dövründə ərazilərdə qanunsuz məskunlaşma ilə bağlı iddialar da xüsusi diqqət çəkir. Beynəlxalq humanitar hüququn, o cümlədən 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarının işğal olunmuş ərazilərdə əhalinin köçürülməsi ilə bağlı müddəaları bu məsələnin hüquqi qiymətləndirilməsi üçün mühüm əsasdır. Dördüncü Cenevrə Konvensiyasının 49-cu maddəsi işğalçı dövlətin öz mülki əhalisinin bir hissəsini işğal etdiyi əraziyə köçürməsini qadağan edir. Bu baxımdan, işğal dövründə Qubadlıda qanunsuz məskunlaşma ilə bağlı faktların araşdırılması tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması və beynəlxalq hüquqi qiymətləndirmənin aparılması baxımından əhəmiyyətlidir.
İşğalın nəticələri yalnız maddi dağıntılarla ölçülmür. Doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların yaddaşında qorunan xatirələr, ailə və icma əlaqələrinin pozulması, tarixi irsə çıxış imkanlarının itirilməsi də bu faciənin mühüm tərəfləridir. Buna görə Qubadlının azad edilməsi təkcə ərazi bütövlüyünün bərpası deyil, həm də insanların doğma torpaqlarına qayıdışı, tarixi yaddaşın qorunması və sosial ədalətin təmin edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Qubadlının azad edilməsi: hərbi-strateji dönüş nöqtəsi…
2020-ci ildə başlanan 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ oldu. Sentyabrın 27-də başlanan əks-hücum əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Ordusu müxtəlif istiqamətlərdə uğurlar əldə etdi. Bu əməliyyatlar çərçivəsində Qubadlının azad edilməsi həm hərbi-strateji, həm də siyasi baxımdan mühüm hadisəyə çevrildi.

Qubadlının azadlığı uğrunda döyüşlərin əhəmiyyəti ilk növbədə rayonun coğrafi mövqeyi ilə bağlı idi. Dağlıq ərazi, yüksəkliklər və mürəkkəb relyef hərbi əməliyyatların planlaşdırılmasını çətinləşdirən amillər olsa da, Azərbaycan Ordusunun hazırlığı, döyüş təcrübəsi və əməliyyatların ardıcıl təşkili qarşıya qoyulan məqsədlərə nail olunmasında mühüm rol oynadı.
2020-ci il oktyabrın 25-də Qubadlı şəhərinin azad edilməsi müharibənin gedişində əhəmiyyətli mərhələlərdən biri oldu. Şəhərin strateji mövqeyi və ətraf yüksəkliklərə nəzarət imkanları onun hərbi əhəmiyyətini artırırdı. Qubadlının azad olunması Azərbaycanın cənub-qərb istiqamətində mövqelərini möhkəmləndirməklə yanaşı, sonrakı əməliyyatlar üçün də mühüm şərait yaratdı.
Rəsmi məlumatlara əsasən, Azərbaycan Ordusunun 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 9-dək davam edən hərbi əməliyyatları nəticəsində Qubadlı şəhəri və rayonun 41 kəndi işğaldan azad edilib. Bu nəticə ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində mühüm nailiyyət olmaqla yanaşı, uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların qayıdış ümidlərini də gücləndirdi.
Beləliklə, Qubadlının azad edilməsi yalnız konkret ərazinin hərbi nəzarətə qaytarılması kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu hadisə Azərbaycanın hərbi imkanlarının, dövlət iradəsinin və ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həyata keçirilən siyasətin mühüm nəticələrindən biri idi.
Qubadlı Şəhəri Günü: tarixi yaddaşın institusional ifadəsi…
Qubadlının azad edilməsinin tarixi əhəmiyyəti dövlət səviyyəsində də rəsmiləşdirilib. 2020-ci il noyabrın 26-da “Qubadlının azad olunmasına görə” medalının təsis edilməsi bu əməliyyatda iştirak edən hərbi qulluqçuların xidmətlərinin qiymətləndirilməsinin mühüm ifadəsi oldu. Prezidentin müvafiq sərəncamları ilə minlərlə hərbi qulluqçunun bu medalla təltif edilməsi Qubadlı uğrunda döyüşlərin milli yaddaşda tutduğu yeri nümayiş etdirir.
Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı sərəncama əsasən, işğaldan azad edilmiş şəhərlərin günləri təsis edilib və oktyabrın 25-i Qubadlı Şəhəri Günü kimi müəyyənləşdirilib. Bu qərar tarixi hadisələrin yalnız xatırlanması deyil, onların gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Şəhər günlərinin təsis edilməsi milli yaddaşın qorunması və tarixi hadisələrin ictimai şüurda möhkəmləndirilməsi üçün mühüm vasitədir. Bu günlər vasitəsilə gənc nəsil işğal dövrünün reallıqları, azadlıq uğrunda mübarizənin mahiyyəti və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasının əhəmiyyəti barədə daha dolğun məlumat əldə edir.
Qubadlı Şəhəri Günü həm də azadlığın məsuliyyətini xatırladır. Çünki tarixi qələbənin davamlı nəticəyə çevrilməsi üçün dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası, iqtisadi həyatın yenidən qurulması və əhalinin doğma torpaqlarına təhlükəsiz qayıdışının təmin edilməsi vacibdir.

Bərpa və quruculuq: Qubadlının gələcək inkişaf perspektivləri
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası Azərbaycanın qarşısında duran əsas strateji vəzifələrdən biridir. Qubadlının gələcək inkişafı da bu ümumi prosesin mühüm tərkib hissəsidir. Rayonun yenidən qurulması yalnız dağıdılmış tikililərin bərpası ilə məhdudlaşmamalı, onun iqtisadi potensialının tam reallaşdırılmasını, sosial infrastrukturun yaradılmasını və əhalinin dayanıqlı həyat şəraitinin təmin edilməsini əhatə etməlidir.
İlk növbədə, Qubadlının ənənəvi kənd təsərrüfatı sahələrinin bərpası böyük əhəmiyyət daşıyır. Taxılçılıq, üzümçülük, tütünçülük və bostançılıq rayonun iqtisadi inkişafında yenidən mühüm yer tuta bilər. Bunun üçün torpaq və su ehtiyatlarından səmərəli istifadə, müasir suvarma sistemlərinin qurulması, kənd təsərrüfatı texnologiyalarının tətbiqi və məhsulların bazarlara çıxış imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir.
Digər mühüm istiqamət nəqliyyat və kommunikasiya infrastrukturunun inkişafıdır. Yol şəbəkəsinin təkmilləşdirilməsi, enerji və rabitə təminatının gücləndirilməsi, yaşayış məntəqələrinin müasir tələblərə uyğun qurulması iqtisadi fəallığın artmasına şərait yarada bilər. Bu tədbirlər Qubadlının yalnız yaşayış üçün əlverişli əraziyə çevrilməsinə deyil, həm də regionun iqtisadi əlaqələrində daha fəal iştirakına imkan verəcək.
Bununla yanaşı, rayonun tarixi-mədəni irsinin qorunması və bərpası da diqqət mərkəzində olmalıdır. Tarixi və dini abidələrin inventarlaşdırılması, vəziyyətlərinin qiymətləndirilməsi və elmi əsaslarla bərpası Qubadlının mədəni kimliyinin qorunmasına xidmət edər. Bu istiqamətdə görülən işlər gələcəkdə mədəni turizmin inkişafı üçün də imkanlar yarada bilər.
Bərpa prosesinin uğuru yalnız infrastruktur layihələrinin miqyası ilə deyil, yaradılan imkanların insanların gündəlik həyatına təsiri ilə ölçülməlidir. Davamlı məşğulluq, təhsil və səhiyyə xidmətləri, sosial təminat və yerli iqtisadi təşəbbüslərin dəstəklənməsi rayonun uzunmüddətli inkişafının əsas şərtləridir.
Qubadlının tarixi taleyi Azərbaycanın yaxın keçmişində yaşadığı işğal, mübarizə, azadlıq və quruculuq mərhələlərini özündə əks etdirir. Rayonun zəngin təbii ehtiyatları, kənd təsərrüfatı imkanları və mədəni irsi onun ölkəmizin sosial-iqtisadi həyatında mühüm yer tutmasına şərait yaradır. 1993-cü ildə baş vermiş işğal bu inkişafı uzun müddət dayandırsa da, 2020-ci ildə Qubadlının azad edilməsi yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu.
Qubadlı öz tarixinin yeni mərhələsini yaşayır…
Oktyabrın 25-nin Qubadlı Şəhəri Günü kimi qeyd edilməsi bu tarixi dönüşün milli yaddaşda əbədiləşdirilməsinə xidmət edir. Lakin tarixi qələbənin əsl davamı azad edilmiş torpaqlarda həyatın bərpası, əhalinin qayıdışının təmin edilməsi, iqtisadi imkanların genişləndirilməsi və mədəni irsin qorunması ilə bağlıdır.
Qubadlının gələcəyi onun tarixi yaddaşı ilə müasir inkişaf hədəflərinin uzlaşdırılmasından asılıdır. Rayonun dayanıqlı inkişafı üçün dövlət siyasəti, müasir texnologiyalar, iqtisadi təşəbbüslər və insan kapitalı vahid məqsəd ətrafında birləşdirilməlidir. Bu baxımdan Qubadlı Azərbaycanın yalnız tarixi qələbəsinin rəmzi deyil, həm də işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa, quruculuq və gələcəyə inamın ifadəsidir.

Aqil Məmmədov
Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü,
Kəlbəcər rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri
