Cəbrayıl və 30 ilə yaxın Ermənistanın işğalı altında qalmış digər tarixi torpaqlarımızın azad edilməsi Azərbaycan xalqının tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə edilən Qələbə nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdi və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə üçrəngli Dövlət Bayrağımız yenidən dalğalanmağa başladı.
Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan tərəfindən işğal edilmişdi. İşğaldan əvvəl rayonun tərkibinə 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənd daxil idi. İşğal nəticəsində Cəbrayılın tarixi, dini və mədəni irsinə ciddi ziyan vuruldu, yaşayış məntəqələri və sosial infrastruktur dağıdıldı.
52 min nəfər əhalisi olan rayonun işğalı zamanı 72 məktəb, 8 xəstəxana, 132 tarixi abidə, 150 mədəniyyət ocağı və çoxsaylı yaşayış məntəqələri dağıntılara məruz qaldı. Cəbrayıl sakinləri doğma yurdlarından didərgin düşərək Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında məskunlaşmağa məcbur oldular. Rayon əhalisinin bir hissəsi respublikanın 58 rayonunun 2000-dək yaşayış məntəqəsində, o cümlədən qaçqın düşərgələrində, yataqxanalarda və digər müvəqqəti məskunlaşma yerlərində yaşadı.
Cəbrayılın işğalı yalnız insanların öz doğma torpaqlarından məhrum edilməsi ilə nəticələnmədi. Rayonun əsrlər boyu formalaşmış tarixi-mədəni irsi də ciddi təhlükə qarşısında qaldı. Dağtumas kəndi yaxınlığındakı “Divlər Sarayı” mağarası, Qalacıq kəndindəki “Məscid Təpəsi”, “Canqulu” və “Qumtəpə” kurqanları, Diri dağındakı Mazannənə və Mərmər nənə məqbərələri, “Başıkəsik Gümbəz”, Sirik kəndindəki “Qala”, “Qız qalası”, Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, Cəbrayıl şəhərindəki “Sultan Məcid hamamı”, Şıxlar kəndindəki “Dairəvi Türbə”, Xubyarlı kəndindəki türbələr və digər tarixi abidələr işğal dövründə dağıntı və talana məruz qaldı.
Cəbrayıl torpağı Birinci Qarabağ müharibəsində də böyük itkilər verib. Rayon 362 şəhid verib, 191 sakini əlil olub. Altı rayon sakini Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb. Bu rəqəmlər Cəbrayıl sakinlərinin Vətən uğrunda göstərdiyi fədakarlığın miqyasını əks etdirir.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi isə Cəbrayılın tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi uğurlu hərbi əməliyyatlar nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələri ardıcıl olaraq işğaldan azad edildi.
27 sentyabrda Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri, 3 oktyabrda Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri, 4 oktyabrda isə Cəbrayıl şəhəri və rayonun bir sıra kəndləri azad edildi. Cəbrayıl şəhərinin azad olunması Vətən müharibəsinin gedişində mühüm strateji əhəmiyyət daşıyan hadisələrdən biri oldu.
Cəbrayıl istiqamətində aparılan hərbi əməliyyatlar Azərbaycan Ordusunun yüksək döyüş qabiliyyətini və peşəkarlığını nümayiş etdirdi. Rayonun azad edilməsi digər işğal altında olan ərazilər istiqamətində hərbi əməliyyatların aparılması üçün də mühüm imkanlar yaratdı.
Cəbrayıl Zəfərinin ən mühüm tarixi məqamlarından biri Xudafərin körpülərinin azad edilməsi oldu. Azərbaycan Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Xudafərin körpüsündə Azərbaycan Bayrağını ucaltması xalqımızın yaddaşında xüsusi yer tutan tarixi hadisəyə çevrildi. Xudafərin üzərində dalğalanan üçrəngli bayrağımız Azərbaycanın tarixi torpaqlarına qayıdışının və dövlət suverenliyinin bərpasının rəmzlərindən biri oldu.
Cəbrayılın azad edilməsinin strateji əhəmiyyəti ondan ibarət idi ki, bu qələbə işğal altında olan digər ərazilərə doğru irəliləmək üçün əlverişli imkanlar yaratdı. Beləliklə, Cəbrayıl istiqamətində əldə olunan uğur Vətən müharibəsinin sonrakı gedişinə mühüm təsir göstərən hərbi nailiyyətlərdən birinə çevrildi.
Cəbrayılın azad edilməsində iştirak edən hərbi qulluqçuların xidmətləri dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. 2020-ci il noyabrın 26-da “Cəbrayılın azad olunmasına görə” medalının təsis edilməsi bu istiqamətdə göstərilən qəhrəmanlığın dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsinin ifadəsidir.
Cəbrayıl Zəfəri bu gün yalnız hərbi tariximizin deyil, həm də milli yaddaşımızın mühüm səhifələrindən biridir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri Zəfərin yeni mərhələsini – Böyük Qayıdışı formalaşdırır.
Cəbrayılın şəhər və kəndlərinin yenidən qurulması, infrastrukturun bərpası, yeni yolların çəkilməsi, sosial obyektlərin yaradılması və əhalinin doğma yurdlarına qayıtması dövlətimizin qarşıya qoyduğu əsas məqsədlərdən biridir. Vaxtilə işğal nəticəsində xarabalığa çevrilmiş yaşayış məntəqələrində bu gün yeni həyat qurulur.
Cəbrayılın azad edilməsi ilə bağlı tarixi günün əbədiləşdirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilər üzrə şəhər günləri təsis edilib. Sərəncama əsasən, 4 oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü kimi müəyyən olunub.
Cəbrayıl şəhər günü xalqımızın həm keçmişi xatırladığı, həm də gələcəyə baxdığı əlamətdar tarixdir. Bu gün biz Cəbrayıl uğrunda canından keçən şəhidlərimizi ehtiramla yad edir, qazilərimizin və Vətən müharibəsi iştirakçılarının fədakarlığını xatırlayırıq.
Bu gün Cəbrayılın simasında Azərbaycanın Zəfərdən quruculuğa, işğaldan Böyük Qayıdışa gedən yolu aydın görünür. Cəbrayıl artıq yalnız azad edilmiş rayon deyil, milli iradənin, tarixi ədalətin və Azərbaycanın öz torpaqlarına qayıdışının rəmzidir.
4 oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü Azərbaycan xalqının Zəfər tarixində əbədi yaşayacaq.
Ülvi Salmanov
YAP Abşeron rayon təşkilatının sədr müavini
