Azərbaycan Beynəlxalq Müdafiə Sərgisi – ADEX artıq regionun müdafiə sənayesi və daxili təhlükəsizlik sahəsində ən böyük ixtisaslaşmış tədbirlərindən birinə çevrilib. Sərgi illər ərzində yalnız hərbi texnika və müdafiə təyinatlı məhsulların nümayiş etdirildiyi məkan olmaqdan çıxaraq beynəlxalq hərbi-texniki əməkdaşlığın, yeni tərəfdaşlıqların qurulmasının, müqavilələrin imzalanmasının və qabaqcıl texnologiyaların müzakirəsinin mühüm platformasına çevrilib.
ADEX-in əsas xüsusiyyətlərindən biri onun Azərbaycanın müdafiə sənayesinin imkanlarını beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim etmək üçün yaratdığı geniş imkanlardır. Sərgi çərçivəsində dünyanın müxtəlif ölkələrindən şirkətlər, hərbi nümayəndə heyətləri, müdafiə sənayesi mütəxəssisləri və dövlət qurumlarının nümayəndələri bir araya gəlir. Son sərgilərdən birində 30-a yaxın ölkədən 270-dən çox şirkətin və 45 hərbi nümayəndə heyətinin iştirakı tədbirin beynəlxalq miqyasını və artan marağı nümayiş etdirib.
Bu baxımdan ADEX-i yalnız sərgi kimi xarakterizə etmək kifayət deyil. Burada yeni məhsullar təqdim olunur, texnologiyalar müzakirə edilir, təcrübə mübadiləsi aparılır, biznes əlaqələri qurulur və regional bazarın tələbləri öyrənilir. Belə platformalar müdafiə sənayesi şirkətlərinə öz məhsullarını beynəlxalq bazara çıxarmaqla yanaşı, real tələblər əsasında yeni məhsullar hazırlamaq və mövcud sistemləri təkmilləşdirmək imkanı verir.
İyirmi il əvvəl qoyulan təməl
ADEX-in Azərbaycanın müdafiə sənayesi üçün əhəmiyyətini daha yaxşı anlamaq üçün son iki onillikdə bu sahədə həyata keçirilən proseslərə nəzər salmaq vacibdir.
Azərbaycanın müdafiə sənayesinin sistemli şəkildə formalaşdırılmasının mühüm mərhələsi 2005-ci il dekabrın 16-da Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin yaradılması ilə başladı. Bu qərar ölkənin müdafiə təyinatlı məhsulların istehsalı istiqamətində institusional və istehsal bazasının formalaşdırılması üçün əsas yaratdı.
İyirmi il ərzində bu istiqamətdə həyata keçirilən siyasət nəticəsində əvvəllər demək olar ki, mövcud olmayan müdafiə sənayesi infrastrukturu formalaşdırıldı. Bu gün Azərbaycanda müxtəlif kateqoriyalara aid 1000-dən çox növ müdafiə təyinatlı məhsulun istehsal edildiyi bildirilir. Bu sıraya atıcı silahlar, snayper tüfəngləri, zirehli texnika, artilleriya sursatları, pilotsuz uçuş aparatları, müxtəlif təyinatlı dronlar, robot sistemləri, dəniz sistemləri və digər müdafiə məhsulları daxildir.
2023-cü ildə “Azərsilah” Müdafiə Sənaye Holdinqinin yaradılması isə sektorun idarəetmə modelinin və istehsal imkanlarının yeni mərhələyə keçirilməsi istiqamətində atılan addımlardan biri oldu. Holdinq modelinin tətbiqi müxtəlif müəssisələrin fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, istehsal imkanlarının genişləndirilməsi və beynəlxalq tərəfdaşlıq imkanlarının artırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, iki onillik ərzində müdafiə sənayesi Azərbaycanın iqtisadi və texnoloji potensialının ayrıca istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Müdafiə sənayesinin inkişafına yalnız iqtisadi fəaliyyət prizmasından yanaşmaq doğru olmaz. Müasir geosiyasi reallıqlar göstərir ki, müdafiə sənayesinin mövcudluğu dövlətlərin təhlükəsizlik və strateji dayanıqlılığı baxımından mühüm amillərdən biridir.
Qlobal təchizat zəncirlərində problemlər, geosiyasi qarşıdurmalar, ixrac məhdudiyyətləri və müxtəlif ölkələrə tətbiq edilən sanksiyalar müdafiə məhsullarının xarici mənbələrdən alınmasının yarada biləcəyi riskləri daha aydın göstərib. Belə şəraitdə ölkənin müəyyən səviyyədə öz müdafiə sənayesinə malik olması ordunun ehtiyaclarının daha çevik şəkildə təmin edilməsinə, xarici tədarükdən asılılığın azaldılmasına və texnoloji imkanların inkişafına şərait yaradır.
Azərbaycanın müdafiə sənayesinin yaradılması da bu baxımdan strateji xarakter daşıyan qərarlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər. Yerli istehsalın genişləndirilməsi ordunun ehtiyaclarının bir hissəsinin ölkə daxilində təmin edilməsinə imkan yaratmaqla yanaşı, mühəndislik, texnologiya, tədqiqat və kadr potensialının inkişafına da təkan verib.
Əgər bu istiqamətdə uzunmüddətli addımlar vaxtında atılmasaydı, Azərbaycan müdafiə məhsullarının xarici tədarükündən daha yüksək səviyyədə asılı vəziyyətdə qala bilərdi. Bu isə həm ordunun modernləşdirilməsi prosesinin çevikliyinə, həm də ölkə daxilində müdafiə texnologiyaları üzrə istehsal və elmi-texniki bazanın formalaşmasına təsir göstərə bilərdi.
Qarabağ müharibəsi: real döyüş şəraitinin yaratdığı təcrübə
Azərbaycanın müdafiə sənayesinin inkişafında 2020-ci il Vətən müharibəsinin də xüsusi yeri var. Müharibə zamanı yerli istehsal olan müxtəlif sursat, pilotsuz uçuş aparatları, zirehli texnika və digər müdafiə məhsullarından istifadə edilməsi ölkənin istehsal imkanlarının real döyüş şəraitində tətbiqinə şərait yaratdı.
Real hərbi əməliyyatlar istənilən müdafiə sənayesi üçün mühüm sınaq mərhələsidir. Döyüş şəraitində əldə olunan təcrübə texnikanın və silah sistemlərinin praktiki imkanlarını qiymətləndirməyə, aşkar edilmiş çatışmazlıqları müəyyənləşdirməyə və növbəti nəsil məhsulların hazırlanması üçün yeni tələblər formalaşdırmağa imkan verir.
Bu baxımdan müharibə təcrübəsi Azərbaycan müdafiə sənayesi üçün həm istehsal, həm də texnoloji inkişaf baxımından mühüm baza formalaşdırdı. Yerli məhsulların real əməliyyat şəraitində istifadəsi onların təkmilləşdirilməsi üçün praktiki məlumatların əldə edilməsinə, yeni modellərin hazırlanmasına və beynəlxalq bazarlarda məhsullara marağın artmasına təsir edən amillərdən biri oldu.
“Made in Azerbaijan” müdafiə sənayesində
Azərbaycanın müdafiə sənayesinin inkişafının növbəti mərhələsi daxili tələbatın ödənilməsi ilə yanaşı, ixrac imkanlarının genişləndirilməsidir. Hazırda Azərbaycan müxtəlif müdafiə təyinatlı məhsulları xarici bazarlara təqdim edən ölkələr sırasındadır.
Bu proses “Made in Azerbaijan” brendinin müdafiə sənayesi sahəsində də formalaşmasına imkan verir. Azərbaycanın müxtəlif məhsullarının xarici ölkələrə ixracı yerli istehsalın beynəlxalq səviyyədə tanınmasına, istehsalçı müəssisələrin yeni bazarlara çıxmasına və texnoloji əməkdaşlıqların genişlənməsinə şərait yaradır.
İxracın genişləndirilməsi eyni zamanda müdafiə sənayesi müəssisələrinin qarşısında yeni tələblər qoyur. Beynəlxalq bazarlarda rəqabət aparmaq üçün məhsulların keyfiyyəti, texnoloji səviyyəsi, etibarlılığı və müştəri tələblərinə uyğunluğu daim inkişaf etdirilməlidir.
Digər mühüm məsələ isə ixrac prosesinin beynəlxalq hüquq və öhdəliklərə uyğun həyata keçirilməsidir. Silah və hərbi təyinatlı məhsulların beynəlxalq dövriyyəsi ciddi ixrac nəzarəti mexanizmləri ilə tənzimlənir. Buna görə də ixrac siyasətində beynəlxalq öhdəliklərə, tətbiq olunan sanksiyalara və ixrac nəzarəti rejimlərinə riayət edilməsi uzunmüddətli və etibarlı tərəfdaşlıqların formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
ADEX-in milli brendə çevrilən rolu
Məhz bu kontekstdə ADEX-in əhəmiyyəti daha aydın görünür. Sərgi Azərbaycanın müdafiə sənayesinin istehsal imkanlarını, texnoloji potensialını və beynəlxalq əməkdaşlıq perspektivlərini bir məkanda nümayiş etdirməyə imkan verir.
ADEX-in illər ərzində genişlənən coğrafiyası Azərbaycanın Cənubi Qafqazda və daha geniş regionda hərbi-texniki əməkdaşlıq imkanlarının təqdim edilməsi baxımından mühüm platforma formalaşdırıb. Sərgidə dünyanın müxtəlif ölkələrindən nümayəndələrin iştirakı Azərbaycan istehsalçıları üçün yeni bazarları araşdırmaq, xarici şirkətlərlə əlaqələr qurmaq və texnoloji tərəfdaşlıqları inkişaf etdirmək imkanları yaradır.
Bununla yanaşı, ADEX Azərbaycanın özünün müdafiə sənayesi brendinin formalaşmasına xidmət edir. Sərgidə nümayiş etdirilən yerli məhsullar ölkənin bu sahədə son illərdə əldə etdiyi nəticələrin beynəlxalq auditoriyaya təqdim edilməsinə imkan yaradır.
Qarşıdakı mərhələ: texnologiya, innovasiya və əməkdaşlıq
Müdafiə sənayesi dünyada sürətlə dəyişən sahələrdən biridir. Pilotsuz sistemlər, süni intellekt əsaslı texnologiyalar, robotlaşdırılmış platformalar, elektron müharibə sistemləri, kibertexnologiyalar və yeni nəsil müşahidə vasitələri müasir hərbi texnologiyaların inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir.
Bu reallıq Azərbaycan müdafiə sənayesi qarşısında da yeni vəzifələr qoyur. Artıq söhbət yalnız mövcud məhsulların sayının artırılmasından getmir. Əsas məsələlərdən biri yüksək texnologiyalı məhsulların hazırlanması, elmi-tədqiqat və mühəndislik imkanlarının genişləndirilməsi, yerli komponent bazasının inkişaf etdirilməsi və beynəlxalq texnoloji əməkdaşlığın dərinləşdirilməsidir.
Bu baxımdan ADEX yalnız bu günün məhsullarının nümayiş olunduğu sərgi deyil, həm də gələcək texnoloji əməkdaşlıqların qurulduğu platformadır.
Azərbaycanın müdafiə sənayesinin qarşısında duran əsas hədəflərdən biri də yerli istehsalın beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin artırılmasıdır. Bunun üçün istehsal, elm, innovasiya və insan kapitalının bir-biri ilə daha sıx əlaqələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə
İki onillik əvvəl əsası qoyulan müdafiə sənayesinin inkişafı bu gün Azərbaycanın hərbi-texniki imkanlarının mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Sıfırdan başlayan proses nəticəsində istehsal infrastrukturu, texnoloji imkanlar və ixrac potensialı formalaşıb.
ADEX isə bu inkişafın beynəlxalq auditoriyaya təqdim edildiyi əsas platformalardan biri kimi çıxış edir. Sərgi bir tərəfdən Azərbaycanın müdafiə sənayesinin imkanlarını nümayiş etdirir, digər tərəfdən ölkənin beynəlxalq hərbi-texniki əməkdaşlıq əlaqələrinin genişlənməsinə şərait yaradır.
Bu gün ADEX-in qarşısında duran əsas missiyalardan biri də Azərbaycanın müdafiə sənayesinin yalnız mövcud imkanlarını nümayiş etdirmək deyil, onun innovasiya, texnologiya və beynəlxalq əməkdaşlıq perspektivlərini göstərməkdir. Bu mənada ADEX təkcə müdafiə sərgisi deyil, Azərbaycanın müdafiə sənayesinin inkişaf yolunu, istehsal potensialını və gələcək hədəflərini dünyaya təqdim edən strateji platformadır.
