Azərbaycan iqtisadiyyatının gələcək inkişafında qeyri-neft sektorunun payının artırılması əsas prioritetlərdən biri olaraq qalır. İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər ölkənin mövcud imkanlarından daha səmərəli istifadə edilməsinə, yeni istehsal sahələrinin yaradılmasına və dayanıqlı iqtisadi inkişafın təmin olunmasına hesablanıb. Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesi qarşıdakı dövr üçün mühüm perspektivlər vəd edən sahələr sırasındadır.
Sentyabrın 22-də Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən müşavirədə 2027-2030-cu illəri əhatə edən dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə bağlı Dövlət Proqramının əsas istiqamətləri müzakirə olunub. Müşavirədə səsləndirilən fikirlər göstərir ki, dövlət bu sahənin inkişafını yalnız təbii ehtiyatların hasilatı baxımından deyil, həm də yeni sənaye imkanlarının formalaşdırılması və iqtisadi artımın şaxələndirilməsi kontekstində qiymətləndirir.
Azərbaycanın mineral-xammal ehtiyatları ölkənin mühüm iqtisadi potensiallarından biridir. Uzun illər ərzində bu imkanlardan tam istifadə edilməməsi müxtəlif obyektiv və subyektiv səbəblərlə bağlı olub. Xüsusilə işğal altında qalan ərazilərdə yerləşən yataqların ölkə iqtisadiyyatına cəlb edilməsi mümkün olmayıb. Bundan əlavə, sovet dövründə əsas diqqətin neft sənayesinə yönəldilməsi nəticəsində bir sıra perspektivli yataqlar üzrə geoloji araşdırmaların tam başa çatdırılması mümkün olmayıb.
İşğal illərində isə Azərbaycanın təbii sərvətləri qanunsuz istismara məruz qalıb. Qızıl, mis və molibden kimi qiymətli mineral ehtiyatların yerləşdiyi ərazilərdən ölkəmizin uzun müddət istifadə etmək imkanları məhdudlaşdırılıb. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə təbii sərvətlərin və meşə fondunun vəziyyəti də həmin dövrün ağır nəticələrini nümayiş etdirir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa olunması bu baxımdan yeni imkanlar yaradıb. İndi əsas vəzifələrdən biri azad edilmiş ərazilərin təbii resurslarının öyrənilməsi, mövcud yataqların istismara qaytarılması və həmin ehtiyatların ölkə iqtisadiyyatının inkişafına yönəldilməsidir.
Dövlət Proqramında bu istiqamətdə konkret mexanizmlərin müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur. İlk növbədə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə mövcud və istismara yararlı yataqların fəaliyyətə qaytarılması qarşıya məqsəd qoyulub. Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan ərazilərində yerləşən qızıl, mis və molibden yataqları bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ağdərədə artıq müəyyən işlərin başlanması, növbəti mərhələdə Kəlbəcər və Zəngilanda da layihələrin genişləndirilməsinin planlaşdırılması regionların iqtisadi dirçəlişinə əlavə imkanlar yaradır.
Dağ-mədən sənayesinin inkişafı ilə bağlı yanaşmanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri hasilatla kifayətlənməməkdir. Əsas məqsəd təbii sərvətlərin emal edilməsi və istehsal zəncirinin mümkün qədər geniş hissəsinin ölkə daxilində formalaşdırılmasıdır. Belə yanaşma əlavə dəyərin Azərbaycanda yaranmasına, sənaye müəssisələrinin sayının artmasına və yeni texnologiyaların tətbiqinə şərait yarada bilər.
Metallurgiya sənayesi də bu prosesin ayrılmaz hissəsidir. Müşavirədə alüminium istehsalının genişləndirilməsi ilə bağlı hədəflərin müəyyənləşdirilməsi bu sahəyə verilən əhəmiyyətin göstəricilərindəndir. Qarşıya qoyulan məqsədə əsasən, 2030-cu ilin sonunadək alüminium istehsalının 100 min tona çatdırılması və bu istiqamətdə yeni zavodların yaradılması nəzərdə tutulur.
Bu layihələrin həyata keçirilməsi yalnız istehsal həcmlərinin artırılması ilə məhdudlaşmır. Metallurgiya sahəsinin genişləndirilməsi yeni sənaye müəssisələrinin yaranmasına, texniki və peşəkar kadr tələbatının artmasına, məşğulluğun genişlənməsinə və ölkənin ixrac imkanlarının yüksəlməsinə səbəb ola bilər.
Dövlətin mövqeyində maliyyələşmə məsələsi də aydın şəkildə müəyyənləşdirilib. Proqramın icrası üçün maliyyə təminatının formalaşdırıldığı bildirilib. Bununla yanaşı, yerli və xarici investorların bu layihələrdə iştirakı üçün imkanların açıq saxlanılması nəzərdə tutulur. Bu isə özəl sektorun və beynəlxalq sərmayənin sahəyə cəlb olunması baxımından əlavə imkanlar yarada bilər.
Dağ-mədən və metallurgiya layihələrinin böyük maliyyə tutumu tələb etməsi onların iqtisadi əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, qiymətli metalların dünya bazarındakı mövqeyi və sənaye məhsullarına tələbat bu istiqamətdə uzunmüddətli iqtisadi imkanların mövcud olduğunu göstərir. Layihələrin səmərəli həyata keçirilməsi həm dövlət gəlirlərinin artmasına, həm də yeni ixrac mənbələrinin formalaşmasına şərait yarada bilər.
Ən mühüm nəticələrdən biri isə işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi inkişafının sürətlənməsi olacaq. Dağ-mədən və metallurgiya müəssisələrinin yaradılması həmin bölgələrdə yeni iş yerlərinin açılmasına, iqtisadi fəallığın yüksəlməsinə və əhalinin məşğulluğunun artırılmasına xidmət edə bilər. Dövlət Proqramı çərçivəsində 5 mindən artıq daimi iş yerinin yaradılmasının nəzərdə tutulması da bu baxımdan diqqətçəkən göstəricidir.
Digər tərəfdən, yeni sənaye müəssisələrinin fəaliyyəti dövlət büdcəsinə vergi daxilolmalarının artmasına və ölkənin ixrac potensialının genişlənməsinə imkan verə bilər. Gözləntilərə görə, gələcəkdə bu layihələrin ölkə iqtisadiyyatına maliyyə təsiri milyardlarla manat səviyyəsində ölçülə bilər.
Bütün bunlar göstərir ki, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı Azərbaycanın iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi siyasətində mühüm yer tutur. Təbii sərvətlərin araşdırılması, hasilatın genişləndirilməsi, emal sənayesinin gücləndirilməsi və hazır məhsul istehsalının artırılması vahid sənaye siyasətinin əsas istiqamətlərinə çevrilə bilər.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas hədəf zəngin təbii resursları müasir sənaye imkanları ilə birləşdirərək uzunmüddətli iqtisadi faydaya çevirməkdir. Yeni Dövlət Proqramının icrası bu istiqamətdə mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, qeyri-neft sektorunun inkişafına, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına və ölkənin sənaye gücünün artırılmasına əlavə imkanlar yarada bilər.
Ülvi Salmanov
YAP Abşeron rayon təşkilatının sədr müavini
