Son illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq münasibətlərdə görünürlüğü və fəaliyyət dairəsi nəzərəçarpacaq dərəcədə genişlənib. Türk dövlətlərini birləşdirən tarixi və mədəni yaxınlıq müasir dövrdə siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq üçün də mühüm əsas yaradır. Xüsusilə dünyada geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi bir şəraitdə qarşılıqlı dəstəyin və əlaqələndirilmiş fəaliyyətin əhəmiyyəti daha aydın görünür.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin TDT-yə üzv dövlətlərin təhlükəsizlik üzrə məsul şəxsləri ilə görüşü də bu baxımdan diqqət çəkən hadisələrdən biri oldu. Görüş zamanı təşkilatın imkanlarından daha geniş istifadə edilməsi və onun beynəlxalq səviyyədə mövqeyinin gücləndirilməsi ilə bağlı fikirlər səsləndirildi. Bu yanaşma TDT-nin qarşısında dayanan perspektivlərin yalnız siyasi münasibətlərlə məhdudlaşmadığını göstərir.
Türk dövlətləri arasında təşkilatlanmış əməkdaşlığın mühüm mərhələlərindən biri 2009-cu ildə Naxçıvanda keçirilən Zirvə görüşü ilə bağlıdır. Həmin toplantı sonrakı illərdə əlaqələrin daha sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsi üçün siyasi əsas yaratdı. Bu gün TDT müxtəlif istiqamətləri əhatə edən əməkdaşlıq platformasına çevrilib.
Təşkilatın fəaliyyətində iqtisadi əlaqələr, ticarət, nəqliyyat, enerji, humanitar münasibətlər və təhlükəsizlik məsələləri xüsusi yer tutur. Bu istiqamətlərin hər biri digər sahələrlə qarşılıqlı şəkildə bağlıdır. Məsələn, nəqliyyat marşrutlarının inkişafı yalnız iqtisadi əlaqələri genişləndirmir, eyni zamanda həmin marşrutların təhlükəsizliyinin təmin edilməsini də zəruri edir.
Türk dövlətlərinin yerləşdiyi coğrafiya bu baxımdan xüsusi imkanlar yaradır. Şərqlə Qərb arasında mühüm keçid yollarının mövcudluğu, enerji resurslarının zənginliyi və regional nəqliyyat layihələrinin inkişafı TDT məkanının beynəlxalq əhəmiyyətini artıran əsas amillərdəndir. Bu imkanlardan səmərəli istifadə etmək üçün üzv ölkələr arasında koordinasiyanın daha da gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan bu prosesdə fəal iştirak edən dövlətlərdən biridir. Ölkəmizin təşəbbüsləri Türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun, qarşılıqlı etimadın və praktiki əməkdaşlığın inkişafına yönəlib. Azərbaycanın təşkilat daxilində irəli sürdüyü təşəbbüslər TDT-nin daha çevik və təsirli əməkdaşlıq platformasına çevrilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Təhlükəsizlik məsələsi isə bütün bu əməkdaşlıq istiqamətlərinin dayanıqlılığı ilə birbaşa əlaqəlidir. Sabitlik olmayan şəraitdə nə iqtisadi layihələrin uzunmüddətli həyata keçirilməsi, nə nəqliyyat əlaqələrinin etibarlı fəaliyyəti, nə də investisiya mühitinin davamlılığı asanlıqla təmin edilə bilər. Buna görə də Türk dövlətlərinin yerləşdiyi geniş coğrafiyada sülh və sabitliyin qorunması ümumi maraq kəsb edir.
Müasir təhlükələr də əvvəlki dövrlərdən fərqlənir. Terrorçuluq və transmilli cinayətkarlıqla yanaşı, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, kibertəhdidlər və hibrid xarakterli risklər dövlətlərin təhlükəsizlik gündəliyində mühüm yer tutur. Bu problemlərin bir çoxu bir ölkənin sərhədləri daxilində həll edilə bilmədiyindən, dövlətlər arasında operativ məlumat mübadiləsi və əlaqələndirilmiş fəaliyyət zərurəti yaranır.
TDT ölkələrinin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin görüşləri də bu məqsədə xidmət edən mexanizmlərdən biridir. Belə toplantılar zamanı müxtəlif təhlükəsizlik riskləri müzakirə edilə, ayrı-ayrı ölkələrin təcrübəsi paylaşılaraq mümkün təhdidlərə qarşı birgə yanaşmalar formalaşdırıla bilər. Təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın institusional əsaslarının gücləndirilməsi təşkilat daxilində qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə də şərait yaradır.
Burada qarşılıqlı etimad xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlətlər arasında etimad nə qədər yüksək olarsa, məlumat və təcrübə mübadiləsi, birgə layihələrin həyata keçirilməsi və yaranan problemlərin koordinasiyalı şəkildə həlli də bir o qədər səmərəli təşkil edilə bilər. Bu baxımdan təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq yalnız mövcud təhdidlərə qarşı mübarizə vasitəsi deyil, eyni zamanda dövlətlər arasında strateji əlaqələrin möhkəmləndirilməsi amilidir.
Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşısında böyük potensial dayanır. Üzv ölkələrin coğrafi mövqeyi, iqtisadi resursları, enerji imkanları və nəqliyyat potensialı təşkilatın beynəlxalq proseslərdə daha fəal iştirakına şərait yaradır. Lakin bu imkanların reallaşdırılması üçün üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın davamlı və əlaqələndirilmiş şəkildə inkişaf etdirilməsi vacibdir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında səsləndirilən fikirlər də bu istiqamətdə əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsinin əhəmiyyətini ortaya qoyur. TDT-nin gələcək inkişafı üçün yalnız mövcud əlaqələri qorumaq deyil, yeni əməkdaşlıq mexanizmləri yaratmaq və təhlükəsizlik sahəsində birgə fəaliyyət imkanlarını genişləndirmək də mühüm məsələdir.
Türk dövlətlərini birləşdirən ortaq tarix və mədəniyyət bu əməkdaşlığın mənəvi əsasını təşkil edir. Müasir siyasi və iqtisadi münasibətlər isə həmin birliyin praktiki məzmununu genişləndirir. Təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanın gücləndirilməsi də bu prosesin mühüm hissəsidir.
Nəticə etibarilə, TDT-nin inkişaf perspektivləri qarşılıqlı etimadın, həmrəyliyin və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi ilə sıx bağlıdır. Dünyada baş verən dəyişikliklər Türk dövlətlərinin ümumi maraqları daha sıx şəkildə əlaqələndirməsini tələb edir. Təhlükəsizlik, nəqliyyat, enerji, iqtisadiyyat və digər sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi isə Türk dünyasının qarşıdakı dövrdə mövcud imkanlardan daha səmərəli istifadə etməsinə şərait yarada bilər.
Ülvi Salmanov
YAP Abşeron rayon təşkilatının sədr müavini
