Bugünkü dünyada təhlükəsizlik anlayışı əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha geniş məna daşıyır. Artıq söhbət yalnız sərhədlərin qorunmasından getmir. Enerji və nəqliyyat xətlərinin təhlükəsizliyi, informasiya məkanının qorunması, terrorçuluqla və transmilli cinayətkarlıqla mübarizə, eləcə də yeni xarakter alan hibrid təhdidlər dövlətlərdən daha sıx əməkdaşlıq tələb edir. Bu baxımdan Türk dövlətləri arasında təhlükəsizlik sahəsində əlaqələrin inkişaf etdirilməsi xüsusi aktuallıq qazanır.
Sentyabrın 17-də Bakıda keçirilən görüş də bu baxımdan diqqət çəkdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxslərini qəbul etməsi təşkilat çərçivəsində təhlükəsizlik məsələlərinin ayrıca və sistemli şəkildə müzakirə olunduğunu göstərdi.
Görüşdə TDT-nin Baş katibi ilə yanaşı Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Şimali Kipr Türk Respublikası tərəfindən nümayəndələrin iştirakı Türk dövlətləri arasında qarşılıqlı əlaqələrin müxtəlif sahələrdə dərinləşdiyini göstərən nümunələrdən biridir. Burada əsas diqqət mövcud problemlərin müzakirəsi ilə yanaşı, gələcək risklərə qarşı birgə fəaliyyət imkanlarının müəyyənləşdirilməsinə yönəlir.
Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyət dairəsi son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib. Təşkilat daxilində siyasi və təhlükəsizlik məsələləri ilə yanaşı, iqtisadiyyat, ticarət, enerji, nəqliyyat, humanitar əlaqələr və digər istiqamətlər üzrə də əməkdaşlıq həyata keçirilir. Bunun əsas səbəblərindən biri Türk dövlətlərinin malik olduğu iqtisadi və geosiyasi imkanların bir-birini tamamlamasıdır.
Xüsusilə nəqliyyat və enerji məsələləri bu əməkdaşlıqda mühüm yer tutur. Azərbaycan Avropa ilə Asiya arasında mühüm coğrafi mövqeyə malik olmaqla yanaşı, enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Avropa arasında əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynayır. Xəzər hövzəsi vasitəsilə həyata keçirilən nəqliyyat və enerji layihələri Türk dövlətləri arasındakı əlaqələrin praktiki əhəmiyyətini artırır.
Bu səbəbdən nəqliyyat dəhlizlərinin və enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi yalnız bir ölkənin marağı kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu istiqamətlərdə yaranacaq hər hansı problem bir neçə dövlətin iqtisadi və strateji maraqlarına təsir göstərə bilər. Qarşılıqlı fəaliyyət isə belə risklərin qarşısının alınmasına və mövcud imkanlardan daha səmərəli istifadə edilməsinə şərait yaradır.
Prezident İlham Əliyevin görüş zamanı səsləndirdiyi fikirlərdə təhlükəsizlik məsələsinə məhz bu geniş çərçivədən yanaşılması diqqət çəkdi. Müasir təhdidlərin bir qismi dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmadığından onların qarşısının alınması üçün müxtəlif ölkələrin müvafiq qurumları arasında əlaqələrin gücləndirilməsi vacibdir.
Terrorçuluq, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi, transmilli cinayətkarlıq, dini ekstremizm və informasiya təhlükəsizliyi kimi məsələlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə problemlərlə mübarizədə yalnız hadisə baş verdikdən sonra tədbir görmək kifayət etmir. Risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi, müvafiq məlumatların paylaşılması və qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi daha səmərəli yanaşma hesab olunur.
Bakıda Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin toplantısının keçirilməsi də məhz qarşılıqlı əlaqələrin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Təcrübə mübadiləsi, məlumatların paylaşılması və müxtəlif qurumlar arasında koordinasiyanın artırılması təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın praktiki nəticələr verməsinə imkan yarada bilər.
Türk dövlətlərini yaxınlaşdıran əsas amillərdən biri isə yalnız siyasi və iqtisadi maraqlar deyil. Ortaq tarix, dil, mədəniyyət və ənənələr bu ölkələr arasında xüsusi münasibətlərin formalaşmasına zəmin yaradıb. Bu mənəvi yaxınlıq müasir dövrdə yeni məzmun qazanaraq siyasi, iqtisadi və humanitar əməkdaşlığın inkişafına da təsir göstərir.
Azərbaycanın xarici siyasətində Türk dünyası ilə münasibətlər xüsusi istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirilib. Prezident İlham Əliyevin “Türk dünyası bizim ailəmizdir” fikri də bu münasibətin mahiyyətini ifadə edir. Son illərdə Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstan arasında əlaqələrin müxtəlif sahələrdə genişlənməsi həmin yanaşmanın real əməkdaşlıq mexanizmləri ilə müşayiət olunduğunu göstərir.
Dövlətlər arasında imzalanan müttəfiqlik sənədləri, qarşılıqlı investisiya imkanlarının genişləndirilməsi, müxtəlif layihələrin həyata keçirilməsi və yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər Türk dövlətləri arasındakı münasibətlərin yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmadığını nümayiş etdirir.
Digər mühüm məsələ isə sabitliklə iqtisadi inkişaf arasındakı əlaqədir. Təhlükəsiz və proqnozlaşdırıla bilən mühit investisiyaların cəlb edilməsi, nəqliyyat və enerji layihələrinin həyata keçirilməsi, biznes əlaqələrinin genişləndirilməsi üçün əlverişli şərait yaradır. Eyni zamanda, iqtisadi potensialın güclənməsi dövlətlərin təhlükəsizlik imkanlarını da artırır. Bu iki istiqamət bir-birini tamamlayan proseslərdir.
Azərbaycanın TDT çərçivəsində fəallığı yalnız təhlükəsizlik sahəsi ilə məhdudlaşmır. Ölkəmizin qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsi ilə bağlı təşəbbüsləri də Türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun inkişafına töhfə verir. Şuşada keçirilmiş ilk qeyri-rəsmi Zirvə görüşü bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçıları səviyyəsində aparılan müzakirələrin sonrakı mərhələdə müxtəlif sahələr üzrə əməkdaşlıq mexanizmləri ilə davam etdirilməsi prosesin ardıcıl xarakter daşıdığını göstərir.
Bakıda təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəyə çıxarılması da həmin əməkdaşlığın yeni istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Çünki Türk dövlətlərinin qarşılaşdığı çağırışların bir qismi ümumi xarakter daşıyır və onların həlli qarşılıqlı fəaliyyət tələb edir.
TDT-nin beynəlxalq nüfuzunun artması da təşkilat daxilində əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Təşkilata üzv ölkələrin iqtisadi potensialı, əlverişli coğrafi mövqeyi, enerji resursları və nəqliyyat imkanları Türk dövlətlərinin beynəlxalq münasibətlər sistemində daha fəal iştirakına şərait yaradan amillər sırasındadır.
Bu baxımdan qarşıdakı əsas məsələlərdən biri mövcud imkanların səmərəli şəkildə əlaqələndirilməsi və ümumi maraqlar əsasında əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsidir. Təhlükəsizlik sahəsində əlaqələrin möhkəmlənməsi isə bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalır.
Sentyabrın 17-də Bakıda keçirilən görüşün əhəmiyyəti də məhz burada özünü göstərir. Toplantı Türk dövlətlərinin təhlükəsizlik məsələlərinə daha koordinasiyalı yanaşmasının vacibliyini ortaya qoydu. Məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi, təcrübənin paylaşılması, mümkün risklərin əvvəlcədən müəyyən edilməsi və birgə fəaliyyət imkanlarının artırılması gələcək əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən ola bilər.
Türk dünyasının qarşısında böyük iqtisadi, siyasi və geostrateji imkanlarla yanaşı, yeni çağırışlar da dayanır. Bu şəraitdə qarşılıqlı etimadın qorunması, əlaqələrin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi və dövlətlər arasında koordinasiyanın artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bakıda keçirilən görüş göstərdi ki, Türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq artıq yalnız ortaq mədəni və tarixi bağlarla ifadə olunmur. Bu münasibətlər təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat və digər strateji sahələri əhatə edən daha geniş əməkdaşlıq modelinə doğru inkişaf edir. Azərbaycanın təşəbbüsləri isə bu prosesdə mühüm istiqamətlərdən biri kimi diqqət çəkir.
Abbas Əliyev
YAP Abşeron rayon təşkilatının sədri
