Məktəb yalnız bilik və bacarıqların formalaşdırıldığı təhsil məkanı deyil. Bura eyni zamanda uşağın sosiallaşdığı, kollektiv münasibətləri öyrəndiyi, məsuliyyət, intizam, qarşılıqlı hörmət və ictimai davranış qaydalarını mənimsədiyi mühüm bir mühitdir. Bu baxımdan məktəb həyatının təşkilində tədris proqramları ilə yanaşı, məktəbdaxili davranış və geyim mədəniyyətinin də özünəməxsus rolu vardır.
Vahid məktəbli forması məhz bu ümumi məktəb mədəniyyətinin tərkib hissələrindən biri kimi çıxış edir. Onun əsas məqsədi şagirdlərin fərdiliyini məhdudlaşdırmaq deyil, təhsil müəssisəsində tədris prosesinin mahiyyətinə uyğun, səliqəli, rahat və nizamlı mühitin formalaşdırılmasına xidmət etməkdir.
Məktəbli geyiminə münasibətdə əsas yanaşma da bundan ibarətdir: şagird məktəbə gündəlik həyatın digər məkanlarından fərqli olaraq, ilk növbədə təhsil almaq, ünsiyyət qurmaq və inkişaf etmək üçün gəlir. Bu səbəbdən məktəb mühitində geyimin rahatlığı, praktikliyi, təhlükəsizliyi və ümumi məktəb qaydalarına uyğunluğu mühüm şərtlər sırasındadır.
Məktəb mühitində bərabərlik prinsipi
Təhsil sisteminin əsas dəyərlərindən biri bütün uşaqlar üçün bərabər imkanların yaradılmasıdır. Şagirdin hansı ailədə böyüməsi, valideynlərinin sosial-iqtisadi vəziyyəti və digər fərdi xüsusiyyətləri onun təhsil almaq imkanlarına təsir göstərməməlidir.
Məktəbli formasının tətbiqinin mühüm tərəflərindən biri də məhz məktəb daxilində zahiri sosial fərqlərin mümkün qədər aradan qaldırılmasına şərait yaratmasıdır. Müxtəlif markalı geyimlər, bahalı və daha əlçatan məhsullar arasında fərq gündəlik məktəb həyatında uşaqların diqqətini təhsildən kənar məsələlərə yönəldə bilər. Vahid geyim isə bu fərqlərin daha az nəzərə çarpmasına imkan verir.
Eyni geyimdə olan şagirdlərin bir sinifdə, bir məktəbdə eyni təhsil mühitini paylaşması onların kollektivə bağlılıq hissini də möhkəmləndirə bilər. Burada əsas məsələ geyimin özündən daha çox onun yaratdığı sosial mühitdir. Məktəbdə hər bir uşağın özünü kollektivin bərabərhüquqlu üzvü kimi hiss etməsi təhsil prosesinin sağlam təşkilinin mühüm şərtlərindən biridir.
Bu yanaşma uşaqlar arasında sosial-iqtisadi fərqlərin nümayiş etdirilməsinin qarşısını almaqla yanaşı, geyim üzərindən yaranan müqayisə və rəqabətin də azalmasına xidmət edir. Nəticədə şagirdin diqqətinin xarici görünüşdən daha çox dərsə, məktəb fəaliyyətinə və şəxsi inkişafına yönəldilməsi üçün daha uyğun şərait yaranır.
Dünyəvi və inklüziv məktəb mühiti
Müasir təhsil müəssisəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun bütün şagirdlər üçün neytral, təhlükəsiz və inklüziv mühit yaratmasıdır. Dünyəvi təhsil sistemində məktəb müxtəlif sosial, mədəni və dünyagörüşü xüsusiyyətlərinə malik uşaqların bir arada təhsil aldığı ümumi məkandır.
Belə mühitdə əsas diqqət uşaqların ümumi vətəndaşlıq dəyərləri, bilik və bacarıqları, qarşılıqlı hörmət və birgə fəaliyyət prinsipləri əsasında formalaşmasına yönəlir.
Vahid məktəbli forması da bu ümumi məktəb mühitinin görünən elementlərindən biridir. Məktəbin bütün şagirdləri üçün müəyyən edilmiş geyim qaydaları onların vahid təhsil məkanına aidliyini ifadə edir. Burada məqsəd fərqli düşüncələrin və fərdi xüsusiyyətlərin aradan qaldırılması deyil. Əksinə, müxtəlif xüsusiyyətlərə malik uşaqların eyni məktəb mühitində bərabər hüquq və imkanlarla təhsil alması üçün ümumi çərçivənin yaradılmasıdır.
Bu baxımdan məktəbli forması sosial müxtəlifliyin qarşısında deyil, bütün şagirdləri birləşdirən ümumi təhsil mühitinin təşkilində vasitə kimi qiymətləndirilə bilər.
Məktəb kimliyi və kollektiv məsuliyyət
Uşağın məktəbə münasibəti yalnız dərslərlə formalaşmır. Məktəb həyatı gündəlik davranışlardan, kollektiv fəaliyyətlərdən, müəllim və şagird münasibətlərindən, məktəbin daxili qaydalarına riayət olunmasından ibarət bütöv bir prosesdir.
Vahid məktəbli geyimi şagirdlərdə məktəbə və kollektivə aidlik hissinin formalaşmasına da müəyyən təsir göstərə bilər. Şagird üzərində daşıdığı məktəbli geyimi ilə özünü müəyyən bir təhsil icmasının üzvü kimi hiss edir. Bu isə məktəbin ümumi dəyərlərinə, qaydalarına və kollektiv fəaliyyətlərinə münasibətin formalaşmasına müsbət təsir göstərə bilər.
Məktəbli formasına riayət etmək eyni zamanda müəyyən məsuliyyət vərdişinin formalaşmasına xidmət edir. Şagird hər gün məktəbə uyğun geyinməli, öz geyiminin səliqəsinə diqqət yetirməli və təhsil müəssisəsinin müəyyən etdiyi ümumi qaydalara əməl etməlidir. Sadə görünən bu davranışlar uşağın gələcək həyatında nizam-intizam və məsuliyyət kimi keyfiyyətlərin inkişafına da töhfə verə bilər.
Geyim mədəniyyəti və təhsil mühiti
Məktəbli geyiminə münasibətdə digər mühüm məqam onun tədris prosesinə uyğunluğudur. Məktəb forması ilk növbədə rahat, praktik, yaş xüsusiyyətlərinə uyğun və gündəlik istifadəyə yararlı olmalıdır.
Uşaq günün əhəmiyyətli hissəsini məktəbdə keçirir. Buna görə geyimin hazırlanmasında onun hərəkət rahatlığı, mövsümi xüsusiyyətlər, gigiyenik tələblər və istifadə rahatlığı nəzərə alınmalıdır. Məktəbli forması uşağın təhsil prosesində özünü rahat hiss etməsinə mane olmamalı, əksinə, onun gündəlik fəaliyyətinə uyğunlaşdırılmalıdır.
Bu baxımdan vahid geyim sadəcə müəyyən rəng və modeldən ibarət formal tələb kimi deyil, məktəb mühitinin xüsusiyyətlərini nəzərə alan praktiki yanaşma kimi qəbul edilməlidir.
Məktəbdə geyim kodeksinin müəyyən edilməsi də məhz bu ümumi yanaşmanın davamıdır. Geyimlə bağlı qaydaların aydın, başadüşülən və bütün şagirdlər üçün eyni şəkildə tətbiq olunması məktəbdaxili münasibətlərdə nizamın qorunmasına kömək edir.
Məktəb və valideyn əməkdaşlığının əhəmiyyəti
Uşağın məktəb həyatında uğurlu adaptasiyası yalnız təhsil müəssisəsinin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Bu prosesdə valideynlərin də üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Məktəbin müəyyən etdiyi daxili qaydaların uşağa izah olunması və onların gündəlik həyatda tətbiqinə valideyn tərəfindən dəstək verilməsi təhsil müəssisəsi ilə ailə arasında əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindəndir.
Vahid məktəbli geyiminin tətbiqi də bu əməkdaşlıq çərçivəsində nəzərdən keçirilməlidir. Məktəb rəhbərliyi, müəllimlər və valideynlər eyni məqsəd ətrafında – uşağın rahat, təhlükəsiz və sağlam təhsil mühitində inkişafı naminə fəaliyyət göstərməlidirlər.
Burada qarşılıqlı anlaşma xüsusilə vacibdir. Məktəb qaydalarının yalnız şagirdlərə deyil, onların valideynlərinə də aydın şəkildə çatdırılması mümkün anlaşılmazlıqların qarşısının alınmasına kömək edir. Geyim qaydalarının tətbiqi zamanı uşaqların yaş xüsusiyyətlərinin və ailələrin sosial vəziyyətinin nəzərə alınması da mühüm məsələlərdəndir.
Məktəbli formasının tətbiqi uşağın təhsil hüququna hər hansı maneə yaratmamalı, əksinə, təhsil mühitinin daha sistemli təşkilinə xidmət etməlidir.
Daxili nizam-intizam ümumi məktəb mədəniyyətinin göstəricisidir
Təhsil müəssisəsində müəyyən edilmiş daxili nizam-intizam qaydaları məktəbin normal fəaliyyətinin əsas şərtlərindəndir. Dərsə vaxtında gəlmək, müəllim və digər şagirdlərə hörmətlə yanaşmaq, məktəb əmlakını qorumaq, davranış və geyim qaydalarına riayət etmək vahid məktəb mədəniyyətinin ayrı-ayrı elementləridir.
Bu qaydaların hər biri məktəbdə qarşılıqlı məsuliyyətin formalaşmasına xidmət edir. Şagird qaydalara əməl etdikdə yalnız öz davranışına deyil, eyni zamanda daxil olduğu kollektivin ümumi mühitinə də münasibət göstərmiş olur.
Bu səbəbdən məktəbli forması məsələsinə yalnız geyim çərçivəsində yanaşmaq düzgün olmazdı. Məsələ daha geniş məna daşıyır və məktəbin nizam-intizamı, sosial münasibətləri, kollektiv mədəniyyəti və təhsil fəlsəfəsi ilə birbaşa əlaqəlidir.
Fərdilik və vahidlik arasında düzgün balans
Uşaqların fərdi xüsusiyyətlərinin qorunması müasir təhsilin mühüm prinsiplərindəndir. Hər bir şagirdin öz maraqları, bacarıqları, dünyagörüşü və şəxsiyyət xüsusiyyətləri vardır. Vahid məktəbli formasının məqsədi bu fərdiliyi aradan qaldırmaq deyil.
Əksinə, məktəbli geyimi yalnız ümumi çərçivəni müəyyən edir. Şagirdin şəxsiyyətini, istedadını və fərdi xüsusiyyətlərini nümayiş etdirməsi üçün məktəb həyatında çoxsaylı digər imkanlar mövcuddur. Yaradıcılıq, idman, elm, ictimai fəaliyyət, müxtəlif müsabiqələr və layihələr uşaqların fərdi potensialını üzə çıxarmaq üçün daha əhəmiyyətli vasitələrdir.
Bu mənada vahid forma zahiri görünüşdə ümumiliyi, təhsil prosesində isə fərdi inkişaf üçün bərabər imkanları təmin edən mexanizm kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Məktəbli forması yalnız geyim deyil
Əslində, məktəbli forması məsələsi ilk baxışda göründüyündən daha geniş məzmun daşıyır. Bu məsələ məktəbin hansı dəyərlər üzərində qurulması, şagirdlər arasında münasibətlərin necə formalaşdırılması, sosial fərqlərin təhsil mühitinə təsirinin necə azaldılması və uşaqların kollektivə necə inteqrasiya olunması ilə bağlıdır.
Məktəbli formasının tətbiqində əsas meyar onun uşağın mənafeyinə xidmət etməsidir. Geyim rahat, praktik və yaşa uyğun olmalı, şagirdin gündəlik təhsil fəaliyyətinə maneə yaratmamalıdır. Eyni zamanda müəyyən edilmiş qaydalar bütün şagirdlərə bərabər və ardıcıl şəkildə tətbiq edilməlidir.
Bu yanaşma məktəbli geyiminin formal tələbdən məktəb mədəniyyətinin tərkib hissəsinə çevrilməsinə imkan yaradır.
Nəticə etibarilə, vahid məktəbli forması məktəb mühitində bərabərlik, nizam-intizam, kollektivə aidlik və təhsil prosesinə uyğun davranış mədəniyyətinin təşviqinə xidmət edən vasitələrdən biridir. Onun əhəmiyyəti yalnız şagirdlərin eyni geyimdə olmasında deyil, bu geyimin yaratdığı vahid və sistemli məktəb mühitindədir.
Məktəb isə ilk növbədə uşaqların özünü təhlükəsiz, rahat və bərabər hiss etdiyi, bilik qazandığı və şəxsiyyət kimi formalaşdığı məkan olmalıdır. Bu məqsədə xidmət edən hər bir qayda, o cümlədən məktəbli geyiminə dair tələblər də məhz həmin ümumi məqsəd – keyfiyyətli, sağlam və inklüziv təhsil mühitinin yaradılması baxımından dəyərləndirilməlidir.
Məlahət İbrahimqızı
Milli Məclisin deputatı
