Mədəni irs hər bir xalqın tarixi yaddaşını, milli kimliyini və keçmişlə bağlılığını yaşadan mühüm dəyərdir. Bu baxımdan indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların əsrlər boyu yaratdığı mədəni irsin taleyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu xüsusda Qərbi Azərbaycanda tarixən çoxsaylı azərbaycanlı yaşayış məntəqələrinin, məscidlərin, qəbiristanlıqların, türbələrin, karvansaraların və digər memarlıq abidələri mövcud olub.
İrəvan şəhəri və ətraf bölgələrdə vaxtilə mövcud olmuş məscidlər bu irsin mühüm hissəsini təşkil edirdi. İrəvan quberniyasında XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində yüzlərlə məscid fəaliyyət göstərib. İrəvandakı Göy məscid, Sərdar məscidi, Dəmirbulaq məscidi və digər dini tikililər şəhərin tarixi-mədəni mənzərəsinin mühüm elementlərindən biri idi.
Bununla yanaşı, Urud kimi ərazilərdəki qədim qəbirüstü abidələr də bölgədə formalaşmış zəngin maddi mədəniyyətin nümunələri hesab olunur.
Lakin sonrakı dövrlərdə bu abidələrin bir hissəsi Ermənistan tərəfindən dağıdılıb, bir qismi isə dəyişdirilib və ya baxımsız vəziyyətə salınıb. Xüsusilə qəbiristanlıqların və məscidlərin məhv edilməsi yalnız fiziki tikililərin itirilməsi deyil, həm də həmin ərazilərin tarixi və demoqrafik keçmişini təsdiqləyən maddi sübutların yoxa çıxması deməkdir.
Mədəni irsin qorunması beynəlxalq hüququn da mühüm prinsiplərindən biridir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunmasını nəzərdə tutur və tərəflərdən tarixi abidələrə hörmət etməyi, onların dağıdılması və talan edilməsinin qarşısını almağı tələb edir. UNESCO da mədəni irsin qəsdən məhv edilməsini yolverilməz hesab edir.
Bu səbəbdən Qərbi Azərbaycan ərazisindəki mədəni irslə bağlı iddiaların sənədləşdirilməsi və beynəlxalq səviyyədə araşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi xəritələr, arxiv sənədləri, köhnə fotoşəkillər, qəbirüstü kitabələr və peyk görüntüləri bu istiqamətdə əsas mənbələr ola bilər. Hər bir abidənin əvvəlki və indiki vəziyyətinin obyektiv şəkildə müqayisə edilməsi tarixi faktların daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə imkan verər.
Mədəni irsin qorunması siyasi mübahisələrdən kənarda, universal prinsip kimi qəbul edilməlidir. Azərbaycanlılara məxsus olduğu sənədləşdirilən məscid və qəbiristanlıqların qorunması necə vacibdirsə, regiondakı digər xalqların və dini icmaların irsinin qorunması da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.
Qərbi Azərbaycanın mədəni irsinin araşdırılması və qorunması, ilk növbədə, tarixi yaddaşın gələcək nəsillərə çatdırılması deməkdir. Çünki dağıdılan abidə yalnız daş və kərpicdən ibarət tikili deyil – o, bir xalqın keçmişinə, həyatına və mədəniyyətinə dair mühüm tarixi şahiddir. Bu irsin sənədləşdirilməsi, elmi şəkildə öyrənilməsi və beynəlxalq müstəvidə qorunması tarixi yaddaşın yaşadılması baxımından mühüm vəzifə olaraq qalır.
Məlahət İbrahimqızı
Milli Məclisin deputatı
