Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibə Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin hazırkı mərhələsini və qarşıdakı inkişaf istiqamətlərini daha geniş regional və geosiyasi kontekstdə yüksək səviyyədə qiymətləndirməyə imkan verir. Müsahibədən aydın görünür ki, Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətlər artıq yalnız ikitərəfli əməkdaşlıq müstəvisində deyil, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən yeni siyasi-iqtisadi əlaqələr sisteminin formalaşması kontekstində inkişaf edir.
Son illərdə əldə olunan siyasi razılaşmalar bu münasibətlərin institusional əsaslarını əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirib. Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamənin və Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilənin imzalanması, Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması, yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlərin intensiv xarakter alması Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin artıq sistemli və uzunmüddətli xarakter daşıdığını göstərir.
Bu prosesdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ilə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşmış qarşılıqlı etimad mühüm siyasi amil kimi çıxış edir. Bununla belə, münasibətlərin sürətli inkişafını yalnız liderlərarası əlaqələrlə izah etmək mümkün deyil. Bakı və Daşkəndin regional və beynəlxalq məsələlərdə mövqelərinin bir sıra istiqamətlər üzrə yaxınlaşması, iqtisadi maraqlarının bir-birini tamamlaması və nəqliyyat-kommunikasiya imkanlarının qarşılıqlı şəkildə genişləndirilməsi bu tərəfdaşlığın daha fundamental əsaslara malik olduğunu göstərir.
Siyasi etimaddan strateji əməkdaşlığa…
Azərbaycan və Özbəkistanın yaxınlaşmasının əsas xüsusiyyətlərindən biri siyasi münasibətlərin konkret iqtisadi və institusional mexanizmlərlə tamamlanmasıdır. Bu, tərəfdaşlığın dayanıqlığını artıran mühüm amildir.
İqtisadi əlaqələrdə baş verən dəyişikliklər də bunu təsdiqləyir. Ticarət dövriyyəsinin sürətli artımı ilə yanaşı, investisiya və sənaye kooperasiyasının genişlənməsi münasibətlərin məzmununu dəyişir. Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin yaradılması, avtomobil istehsalı, neft-kimya, kənd təsərrüfatı, turizm və digər sahələrdə birgə layihələrin həyata keçirilməsi iki ölkənin iqtisadi potensiallarının daha sıx əlaqələndirilməsi istiqamətində atılan addımlardır.
Burada əsas məsələ ayrı-ayrı layihələrin sayından daha çox əməkdaşlığın strukturunun dəyişməsidir. Əgər əvvəllər münasibətlərdə qarşılıqlı ticarət üstünlük təşkil edirdisə, indi birgə istehsal, investisiya və texnoloji əməkdaşlıq daha çox ön plana çıxır. Bu isə iki iqtisadiyyat arasında uzunmüddətli qarşılıqlı marağın formalaşmasına şərait yaradır.
Növbəti mərhələdə əsas vəzifə mövcud layihələri daha geniş regional istehsal və logistika zəncirlərinə inteqrasiya etməkdir. Belə bir model Azərbaycan və Özbəkistanın yalnız ikitərəfli bazarlarda deyil, daha geniş Avrasiya məkanında rəqabət imkanlarını artıra bilər.
Orta Dəhliz: iqtisadi marşrutdan geosiyasi platformaya
Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının regional əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri nəqliyyat və logistika sahəsidir. Azərbaycanın Cənubi Qafqazda, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiyada yerləşməsi onların coğrafi mövqelərini bir-birini tamamlayan strateji üstünlüyə çevirir.
Özbəkistan üçün Azərbaycan üzərindən keçən marşrutlar dünya bazarlarına çıxışın şaxələndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan üçün isə Mərkəzi Asiyanın artan iqtisadi potensialı ölkənin tranzit və logistika imkanlarının genişləndirilməsi üçün yeni perspektivlər yaradır.
Bu baxımdan Orta Dəhliz iki ölkə arasındakı münasibətlərdə xüsusi yer tutur. Marşrutun inkişafı yalnız yükdaşımaların həcminin artırılması məsələsi deyil. Söhbət Şərqi Asiya, Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi, Cənubi Qafqaz və Avropanı birləşdirən daha geniş iqtisadi məkanın formalaşdırılmasından gedir.
Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhlizlə əlaqələndirilməsi bu baxımdan yeni imkanlar yarada bilər. Belə bir inteqrasiya Mərkəzi Asiyanın şərq hissəsindən Avropa istiqamətində daha səmərəli nəqliyyat bağlantısının yaranmasına imkan verəcək. Azərbaycanın bu sistemdəki mövqeyi isə onun tranzit ölkədən regional logistika qovşağına çevrilməsi perspektivini gücləndirir.
Beləliklə, Orta Dəhliz Bakı–Daşkənd münasibətlərinin yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi komponentidir.
“C6” formatı Azərbaycanın regional rolunu dəyişir
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşlərində tamhüquqlu iştirakı bu münasibətlərin daha geniş regional çərçivəyə keçməsinin mühüm göstəricisidir.
Bu qərar Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinin xarakterində keyfiyyət dəyişikliyinə işarə edir. Bakı artıq regionla yalnız ikitərəfli münasibətlər və Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində qarşılıqlı fəaliyyət göstərən tərəf deyil. Azərbaycan regional siyasi dialoqun formalaşmasında birbaşa iştirak edən aktorlardan birinə çevrilir.
“C5” formatının “C6” istiqamətində genişlənməsi Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələndirici rolunu gücləndirir. Bu prosesin Özbəkistanın sədrliyi dövründə və Daşkənddə keçirilən Məşvərət Görüşündə rəsmiləşməsi isə Bakı–Daşkənd əməkdaşlığının regional nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu mərhələdə Azərbaycan üçün əsas üstünlük ondan ibarətdir ki, ölkə Mərkəzi Asiyanın siyasi və iqtisadi proseslərinə daha yaxından inteqrasiya olunur. Özbəkistan üçün isə Azərbaycanın bu formata qoşulması regionun qərb istiqamətində əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından əlavə imkanlar yaradır.
Beləliklə, Bakı–Daşkənd xətti Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında formalaşan yeni regional bağlantının əsas siyasi dayaqlarından birinə çevrilir.
Enerji əməkdaşlığında yeni perspektivlər
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin strateji xarakterini müəyyənləşdirən digər istiqamət enerji sahəsidir. Əməkdaşlığın ənənəvi neft-qaz çərçivəsindən kənara çıxaraq yaşıl enerji sahəsinə keçməsi bu tərəfdaşlığın uzunmüddətli perspektivini genişləndirir.
Azərbaycan, Özbəkistan və Qazaxıstan arasında yaşıl enerji sahəsində yaradılan mexanizmlər Mərkəzi Asiyanın bərpaolunan enerji potensialının Azərbaycan üzərindən daha geniş bazarlara çıxarılması imkanını gündəmə gətirir.
Bu istiqamət reallaşdığı təqdirdə Azərbaycanın enerji xəritəsindəki rolu da dəyişə bilər. Ölkə ənənəvi enerji resurslarının tranzit marşrutları ilə yanaşı, elektrik və yaşıl enerjinin regional ötürülməsində də mühüm mövqeyə sahib ola bilər.
Bu isə Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığını enerji keçidi və yeni regional enerji arxitekturası baxımından da əhəmiyyətli edir.
Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyası üçün yeni imkanlar
Azərbaycan və Özbəkistanın yaxınlaşması Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişaf perspektivləri baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İki ölkənin coğrafi mövqeyi onları Türk dünyasının qərb və şərq istiqamətlərini birləşdirən mühüm halqalara çevirir.
Azərbaycanın Avropa və Cənubi Qafqazla, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri bu iki ölkə arasında nəqliyyat, ticarət və investisiya əlaqələrinin genişlənməsinə əlavə geoiqtisadi məzmun verir.
Türk dünyasının inteqrasiyasının gələcək uğuru yalnız ortaq mədəni və tarixi dəyərlərin qorunmasından deyil, bu dəyərlərin konkret iqtisadi və nəqliyyat layihələri ilə möhkəmləndirilməsindən asılıdır. Bakı–Daşkənd əməkdaşlığı məhz bu baxımdan xüsusi model təşkil edə bilər.
İki ölkə arasında əlaqələrin dərinləşməsi Türk Dövlətləri Təşkilatının siyasi dialoq platformasından daha geniş iqtisadi inteqrasiya məkanına çevrilməsi prosesinə töhfə vermək potensialına malikdir.
Humanitar əlaqələr strateji tərəfdaşlığın sosial əsasını möhkəmləndirir
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də dövlətlərarası əlaqələrin cəmiyyətlərarası münasibətlərlə paralel şəkildə inkişaf etməsidir.
Mədəniyyət günləri, təhsil proqramları, media və QHT forumları, qardaşlaşmış şəhərlər arasında əməkdaşlıq iki ölkə arasında əlaqələrin sosial bazasını genişləndirir. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin fəaliyyət göstərməsi və Özbəkistanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa prosesinə verdiyi dəstək bu münasibətlərin humanitar ölçüsünün konkret nümunələridir.
Qardaşlaşmış şəhərlər formatının genişlənməsi də diqqətəlayiqdir. Bu cür əlaqələr dövlətlərarası münasibətlərin yerli səviyyədə möhkəmlənməsinə, xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına və qarşılıqlı etimadın sosial əsaslarının genişlənməsinə xidmət edir.
Uzunmüddətli müttəfiqlik baxımından bu amil xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki strateji tərəfdaşlığın davamlılığı yalnız siyasi qərarlardan deyil, cəmiyyətlər arasında formalaşan əlaqələrin dərinliyindən də asılıdır.
Yeni mərhələnin əsas çağırışı
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin hazırkı inkişaf səviyyəsi geniş imkanlar yaratmaqla yanaşı, yeni vəzifələr də müəyyən edir. Artıq əsas məsələ siyasi dialoqun qurulması və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması deyil. Bu mərhələ böyük ölçüdə başa çatıb.
Növbəti mərhələnin əsas çağırışı mövcud siyasi kapitalın daha böyük iqtisadi və regional nəticələrə çevrilməsidir.
Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin artırılması, gömrük və logistika prosedurlarının sadələşdirilməsi, birgə sənaye layihələrinin genişləndirilməsi, investisiyaların qarşılıqlı artırılması və yaşıl enerji layihələrinin praktiki mərhələyə keçirilməsi bu baxımdan mühüm istiqamətlərdir.
Bu prosesin uğuru Bakı və Daşkəndin yalnız ikitərəfli münasibətlərinə deyil, onların təmsil etdiyi iki regionun — Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın — qarşılıqlı inteqrasiyasına da təsir göstərəcək.
Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə müsahibəsi Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin artıq yeni strateji mərhələyə daxil olduğunu göstərir. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti siyasi müttəfiqliyin iqtisadi, nəqliyyat, enerji, humanitar və regional əməkdaşlıq mexanizmləri ilə tamamlanmasıdır.
Bakı və Daşkənd arasında formalaşan münasibətlər iki ölkənin qarşılıqlı maraqlarından daha geniş məna kəsb edir. Azərbaycan Mərkəzi Asiyaya, Özbəkistan isə Qafqaz və Avropa istiqamətinə çıxış imkanlarını genişləndirir. Orta Dəhliz bu maraqları vahid geoiqtisadi xəttdə birləşdirir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşlərində tamhüquqlu iştirakı isə bu prosesə yeni siyasi ölçü əlavə edir. Azərbaycanın regional formatlara daha fəal inteqrasiyası Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında əlaqələrin institusional əsaslarını möhkəmləndirir.
Bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan müttəfiqliyinə yalnız iki dövlət arasındakı münasibətlərin nümunəsi kimi yanaşmaq kifayət deyil. Bakı–Daşkənd əməkdaşlığı Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın bir-birinə daha sıx bağlanmasının, Orta Dəhlizin inkişafının, Türk dünyasında iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsinin və yeni enerji marşrutlarının formalaşmasının əsas istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir.
Məhz bu səbəbdən Azərbaycan–Özbəkistan müttəfiqliyinin gələcək inkişafı iki ölkənin xarici siyasət gündəliyi ilə məhdudlaşmır. Bu tərəfdaşlıq Avrasiyanın dəyişən geosiyasi və geoiqtisadi xəritəsində yeni əlaqələr sisteminin formalaşmasına təsir göstərə biləcək mühüm strateji amillərdən biridir.
Məlahət İbrahimqızı
Milli Məclisin deputatı
